چهارشنبه  ٣ تير ۱٣٨٨ -  ۲۴ ژوئن ۲۰۰۹

 

حیاتی

 

ابولفضل قدیرقولو اوغلو علیئو (ائلچیبی) 24 یون 1938-جی ایلده ناخچیوان مر-نین اوردوباد رایونونون کلکی کندینده آنا‌دان اولوب.

 1975-جی ایلین یانواریندا آذربایجان دؤولت تهلوکه‌سیزلیک کومیته‌سی اونو طلبه‌لر آراسیندا میللت‌چی و آنتی‌سووئت تبلیغاتی آپارماق آدییلا حبس ائدیر و 17 یول 1976-جی ایلدک سیاسی دوستاق اولا‌راق آزادلیق‌دان محروم ائدیر. اساساً قاراداغ داش کارخاناسیندا آغیر فیزیکی ایشلره محکوم ائدیلمیش‌دیر. حبس‌دن بوراخیلدیق‌دان سونرا بیر مدت ایشسیز قالیر. 1976-جی ایلین دئکابریندا ایندیکی آذربایجان دا ال یازما‌لار اینستیتوتوندا کیچیک علمی ایشچی کیمی علمی فعالیته باشلاییر. سونرا‌لار بؤیوک علمی ایشچی، شعبه مودیری، آپاریجی علمی ایشچی علمی روتبه و وظیفه‌لره قدر یوکسلیر (16.07.1992جی ایلدک).کلاسسیک و معاصر عرب دیلینی، ایسلام دینی‌نین اساس‌لارینی، شرق اؤلکه‌لری‌نین علم، تاریخ، فلسفه و مدنیتینی اینجه‌لیکله بیلن ان جدی عالیم‌لردن ساییلان ابولفضل ائلچی بی آذربایجان تاریخ‌شوناس‌لیق و شرقشوناسلیغیندا ایندیدک اؤیرنیلمه‌ین ساحه‌لرده چوخ دیرلی و اساس‌لی علمی آراشدیرما‌لار آپاریب. اونون 40-دان آرتیق سانبال‌لی علمی اثری نشر ائدیلیب. بون‌لارین ایچری‌سینده بدو-نون "علمی اثرلر"اینده، ائا-نین "خبرلر"اینده، "الیازما‌لار خزینه‌سینده" توپ‌لوسوندا و ب. نشرلرده چیخان "احمد ابن تولون و تولونی‌لر دؤولتی‌نین یارانماسی" (1967)، "عباسی‌لر خیلافتی‌نین تنززولو و پارچالانماسینا دایر" (1968)، "9-10-جو عصرلر عرب-مصر ادبیاتی حاقیندا" (1971)، "تولونی‌لر دؤولتی و قرمتی‌لر" (1971)، "عباسی‌لر خیلافتی‌نین پارچالانماسی و فئودال دؤولت‌لری‌نین یارانماسینا دایر" (1971)، "9-جو یوزیللیگین 2-جی یاری‌سیندا مصرده سنتکارلیق و تیجارت" (1972)، "هنفی‌لیک و اونون اساس قایدا‌لاری" (1986)، "احمد تانتارانی ماراغی و اونون "تانتارانیه" قسیده‌سی" (1987) و ب. بیر چوخ مونومئنتال تدقیقات‌لارینی گؤسترمک اولار.گؤرکم‌لی عالیمین بوتونلوکله یئنی دوشونجه‌لر توپ‌لوسو اولان کیتاب‌لاری: "تولونوغول‌لاری دؤولتی (868-905)" (ایستانبول، 1997) و "بوتؤو آذربایجان یولوندا" (ایستانبول، 1998) دونیا شرق‌شوناس‌لیق علمینه دیرلی تؤحفه‌دیر. ابولفضل ائلچیبی هله طلبه‌لیک ایللرین‌دن سووئت رئژیمی‌نین موستملکه سیاستینه قارشی موباریزه آپارمیش، گیزلی طلبه درنک‌لری یاراتمیش و آزادلیق ایدئیا‌لارینی گئنیش شکیلده یایمیش‌دیر. عینی زاماندا او، بوتؤو آذربایجان ایدئیاسینی دا دؤنمه‌دن تبلیغ ائدیب. 1975-جی ایلده حبس ائدیلمه‌سی ده اونو یولون‌دان دؤندره بیلمه‌ییب. 1988-جی ایلده آذربایجان خالق حرکاتی باشلایاندا محض ائلچیبی اونون اؤندرلرین‌دن بیری اولدو. او، حرکاتین تشکیلاتلانمیش فورماسی اولان آذربایجان خالق جبهه‌سینی یارا‌دان‌لاردان (یول 1989) بیری و عمرونون سونونادک اونون اوزئدیلمز صدری اولوب. محض آخج-نین گرگین موباریزه‌سی سایه‌سینده آزربایجانین موستقیل‌لیگی حاقیندا تاریخی آکت قبول ائدیلدی (18 اوکتیابر 1991).ابولفضل ائلچیبی تکجه آذربایجان میللی آزادلیق حرکاتینین اؤندری یوخ، هم ده بوتون تورک دونیاسینین آپاریجی لیدئری و دئموکراتیانین جارچیسییدی.7 یون 1992-جی ایلده آذربایجان رئسپوب‌لیکاسیندا ایلک دفعه دئموکراتیک یوللا پرئزیدئنت سئچیلن ابولفضل ائلچیبی، اؤلکه‌ده دئموکراتیانین برقرار اولماسی، آزربایجانین تام سووئرئن دؤولته چئوریلمه‌سی و خالقیمیزین ریفاهینین یاخشیلاشدیریلماسی یولوندا چوخ موهوم ایشلر گؤروب. ابولفضل بیین پرئزیدئنت‌لییه باشلادیغی ایلک واخت‌لاردا دؤولتیمیزین قارشی‌سیندا دوران تاخیرسالینماز وظیفه‌لر آزربایجانین دؤولت موستقیل‌لیگینی تام گئرچکلش‌دیرمک، میللی اوردو یاراتماق و محاربه‌دکی مغلوبیت‌لرین قارشی‌سینی آلماق ایدی، بونا گؤره ده اؤلکه‌نین بوتون ایمکان‌لاری میللی اوردو قوروجولوغونا سفربر ائدیلدی. اوردو قوروجولوغو یالنیز حربی-ایستراتئژی پروبلئم اولماییب، خئی‌لی درجه‌ده سیاسی-پسیخولوژی پروبلئم سویه‌سینه قالدیریلدی. کؤنول‌لو باتالیون‌لاردان نظامی اوردویا دوغرو ایلک جدی آددیم‌لار آتیلدی. قیسمن حربی سفربرلیک و اوردویا چاغیریش ایشی یولونا قویولدو. آغدره و گورانبوی رایون‌لاری ائرمنی ایشغال‌چی‌لارین‌دان تمیزلندی. ایشغال آلتیندا اولوان لاچینین اکثر کندلری اونون حاکمیتی زامانی دوشمن‌دن آزاد ائدیلدی.کئچمیش سووئت رئسپوب‌لیکا‌لاری آراسیندا بیرینجی اولا‌راق روس اوردوسونون آذربایجان‌دان چیخاریلماسینین باشا چاتدیریلماسی اؤلکه‌میزین تاریخی نایلیتی ایدی. او، آذربایجان خالقینین چوخ موهوم قلبه‌سی، سون ایللرده آذربایجاندا گئدن میللی آزادلیق حرکاتینین، میللی دئموکراتیک پروسئسین منتیقی نتیجه‌سی ایدی. یئنی یارانان دؤولت‌لر ایچری‌سینده بیرینجی اولا‌راق آذربایجان اؤز سرحدلری‌نین قورونماسینی اؤز اوزرینه گؤتوردو. سرحد زولاق‌لارین‌داکی هرج-مرجلیگین قارشی‌سی نیسبتن آلیندی و ان باش‌لیجاسی، سرحد قوشون‌لاریمیز تشککول تاپدی. دؤولت اوچون ضروری اولان گؤمروک سیستئمی‌نین یارادیلماسی آزربایجانین طبیعی احتیاط‌لارینین خاریجه قانون‌سوز-مانعه‌سیز داشینماسینین قارشی‌سینی خئی‌لی درجه‌ده آلدی.1992-جی ایلده تامامیله مالیه باخیمین‌دان طاقت‌دن سالینمیش، خزینه‌سینه سوپورگه چکیلمیش بیر اؤلکه‌ده دؤولت لل-جواهیرات فوندو یارادیلدی. بیر ایلده فونددا 1.5 تون قیزیل و دیگر قیمت‌لی مئتال‌لار توپلاندی. 1993-جو ایل یون آیینین 1-نه قدر میللی بانکدا والیوتا احتیاطی 1992-جی ایلین اویغون دؤورونه نیسبتن 100 دفعه‌دن چوخ آرتا‌راق 156 میلیون دول‌لارا چاتدی.ا.ائلچیبیین پرئزیدئنت‌لیگی دؤورونده دؤولت بودجه‌سی‌نین کسیری 5 فایزدن آرتیق اولمادی. بو، آزربایجانین گلجیینه بؤیوک اومیدلر دوغوروردو. همین بیر ایلده آزربایجانین میللی والیوتاسی دؤوریه‌یه بوراخیلدی. بو، اؤلکه‌نین سیاسی نفوذونا بئینلخالق عالمده موسبت تأثیر گؤستردی. مانات اوزون مدت روبللا موقاییسه‌ده اؤز باشلانغیج 1:10 نیسبتینی قورویوب ساخلادی (قئید ائدک کی، همین دؤور عرضینده روس پولونا نیسبتن بئلوروس روب‌لو 300%، اوکراینا کوپونو ایسه 700% قیمت‌دن دوشموشدو). مانات آرتیق اومومقافقاز والیوتاسینا چئوریلمیشدی.اؤلکه‌نین سیاسی سیستئمینی دییش‌دیرمک ایستیقامتینده ده اوغورلو آددیم‌لار آتیلدی. سیاسی پارتیا‌لار و اجتماعی تشکیلات‌لار، کوتلوی اینفورماسیا واسطه‌لری حاقیندا قانون‌لارین قبول ائدیلمه‌سی توتالیتاریزم بوزونو سیندیردی. همین قانون‌لار اساسیندا 30-آ قدر سیاسی پارتیا، 200-دن آرتیق اجتماعی بیرلیک، 500-دن آرتیق مطبوعات اورقانی و اینفورماسیا واسطه‌سی قئیدیاتا آلیندی.پرئزیدئنت آپاراتی طرفین‌دن هازیرلانمیش و میللی مج‌لیسه تقدیم ائدیلمیش سئچکی‌لر حاقیندا قانون آذربایجاندا ایلک دفعه اولا‌راق پارلامئنت سئچکی‌لری‌نین چوخپارتیا‌لی‌لیق اساسیندا کئچیریلمه‌سینی نظرده توتوردو. چوخ تأسف کی، حتی موخالیفتین ده راضی‌لیقلا قارشیلادیغی بو لاییهه سونرا‌لار قبول اولونمامیش قالدی.رئسپوب‌لیکادا محکمه حاکمیتینی گئرچکلش‌دیرمک اوچون محکمه‌لرین ایستاتوسو حاقیندا قانون قبول ائدیلدی. حقوق-محافظه اورقان‌لاریندا کؤک‌لو اصلاحات‌لارین باشلانغیجی قویولدو. اصلاح-امک سیستئمی داخی‌لی ایشلر ناظرلیگی‌نین تابئلیگین‌دن چیخاریلیب عدلیه ناظرلیگی‌نین تابع‌لیگینه وئریلدی.ا.ائلچیبی ین پرئزیدئنت اولا‌راق یوروتدوگو اقتصادی سیاست اساساً ایکی مقصده یؤنلدیلمیشدی. بیرینجی‌سی، کؤهنه دؤولت تسرروفاتینی واخت‌سیز داغیلماق‌دان قورویوب ساخلاماق و بونون اوچون دؤولت املاکینین گونده‌لیک تالان ائدیلمه‌سی‌نین قارشی‌سینی آلماق، امک اینتیزامینی، وظیفه‌لی شخص‌لرین دؤولت قارشی‌سیندا مسولیتینی، اجتماعی سروتین محافظه‌سینی گوجلن‌دیرمک؛ کؤهنه اقتصادی علاقه‌لری برپا ائتمک یولو ایله ایقتیسادیاتدا نیسبی ده وارسا ثابت‌لییه نایل اولماق. ایکینجی‌سی، لیبئرال اقتصادی اصلاحات‌لارا باشلاماقلا رئسپوب‌لیکادا بازار ایقتیصادیاتینین فورمالاشماسینا نایل اولماق. بو مقصدله دؤولت املاک کومیته‌سی، دؤولت آنتی‌انحصار سیاستی و ساهیبکارلیغا یاردیم کومیته‌سی، ایقتیسادیات ناظرلیگی، تورپاق کومیته‌سی و س. دؤولت اورقان‌لاری یارادیلدی.اقتصادی اصلاحات‌لاری تنزیملمک مقصدیله 34 قانون، او سیرا‌دان دؤولت املاکینین اؤزللشدیریلمه‌سی حاقیندا، بانک‌لار و بانک فالیتی حاقیندا (عمومیتله، بازار ایقتیسادیاتینا اویغون بانک سیستئمی‌نین یارادیلماسی اوچون بوتون لازیم‌لی قانون‌لار قبول ائدیلمیشدی)، مولکیت حاقیندا، خاریجی اینوئستیسیا‌لارین قورونماسی حاقیندا، ایجاره حاقیندا، تورپاق وئرگی‌سی حاقیندا، آکسیزلر حاقیندا قانون‌لار قبول ائدیلدی.تیجارتین لیبئراللاشدیریلماسی، دؤولت تیجارت موسسیسه‌لری‌نین کوممئرسیالاشدیریلماسی، یاریمچیق قالمیش تیکی‌لی‌لرین ایجاره‌یه وئریلمه‌سی حاقیندا، خیردا ساهیبکارلیغا کؤمک و اونون اینکیشاف ائتدیریلمه‌سی حاقیندا پرئزیدئنت فرمان‌لاری قبول ائدیلدی. بون‌دان باشقا، اؤزللشدیرمه، ساهیبکارلیغا یاردیم، فئرمئر تسرروفاتینین، ائمال سنایئسی‌نین اینکیشافی حاقیندا دؤولت پروقرام‌لاری حاضرلاندی.بئله‌لیکله، رئسپوب‌لیکادا اقتصادی اصلاحات‌لارین حیاتا کئچیریلمه‌سی اوچون موکممل حقوقی بازا یارادیلدی و بو یؤنده ایلکین آددیم‌لار آتیلماغا باشلاندی. قیسا مدتده رئسپوب‌لیکادا مین‌لرله خصوصی موسسیسه، اونلارجا موستقیل بانک (او سیرا‌دان خاریجی اورتاق‌لارین ایشتیراکی ایله) فالیته باشلادی، کندده 17 مین‌دن آرتیق سربست ایجاره کوللئکتیوی یارادیلدی، اؤزللشدیرمه پروقرامینین ایلکین مرحله‌سی کیمی تاکسی‌لرین و یاشاییش ائولری‌نین اؤزللشدیریلمه‌سینه باشلانیلدی.ائمال سنایئسی‌نین اینکیشاف پروقرامینا اویغون اولا‌راق ایل عرضینده اونلارجا ائمال موسسیسه‌سی‌نین (اییریجی، بویاییجی، توخوجو، سیقارئت و حاضر شراب ایستئهسا‌لی اوچون) تیکینتی‌سینه باشلانیلدی. آذربایجان ایقتیسادیاتینا خاریجی کاپیتالین جلب ائدیلمه‌سین‌دن اؤترو موهوم ایشلر گؤرولدو. حاضرلانان موقاویله‌لره اساساً آمئریکا بیرلشمیش ایشتات‌لاری، اینگیلتره، نوروئچ و تورکییه‌نین نئفت شیرکت‌لری‌نین رئسپوب‌لیکامیزین نئفت سنایئسینه 10 میلیارد دول‌لارا یاخین سرمایه قویماسی گؤزلنیلیردی.رئسپوب‌لیکا رهبرلیگی‌نین مقسدیؤن‌لو فالیتی نتیجه‌سینده آوروپا ایله اورتا آسیانی بیرلش‌دیرن نئفت و قاز کمرلری، دمیریولو، آوتوموبیل یولو، ائله‌جه ده باکی-جئیهان نئفت کمری رئسپوب‌لیکا اراضی‌سین‌دن کئچمه‌لی ایدی. بو یول‌لاردان اؤلکه‌میزین ایلده 100 میلیون‌لارجا دول‌لار منفت گؤتورجیی گؤزلنیلیردی.گله‌جک نسلین زامانین طلب‌لرینه اویغون اینکیشافینا زمین یارا‌دان علم، تحصیل و مدنیت ساحه‌سینده ده موهوم اصلاحات‌لار باشلانمیشدی. تحصیل حاقیندا قانون قبول ائدیلمیشدی. بو قانونا اساساً تحصیل ساحه‌سینده اؤزل موسسسیسه‌لرین آچیلماسینا ایجازه وئریلدی و تئزلیکله بیر چوخ بئله موستقیل تحصیل اوجاق‌لاری یاراندی. عآلی و اورتا ایختیساس تحصیلی مکتب‌لرینه قبولون تئست اوسولو ایله کئچیریلمه‌سی ائلچیبی اقتدارینین موهوم اوغورلارین‌دان‌دیر. یوزلرجه گنجه اونلارجا خاریجی اؤلکه‌ده نادیر ایختیصاص‌لار اوزره تحصیل آلماق ایمکانی یارادیلدی. موستقیل آزربایجانین اورتا مکتب‌لری اوچون میللی ایدئولوگیامیزا و دؤولتین منافئیینه اویغون یئنی پروقرام و درس‌لیک‌لرین حاضیرلانماسی ساحه‌سینده اینقیلابی دییشیک‌لیک‌لر حیاتا کئچیریلدی. آزربایجانین یوزلرجه عالیم، معلم و مئتودیستی جلب ائدیلمکله بیرجه ایلین ایچری‌سینده اورتا مکتبده کئچیلن هومانیتار فن‌لر اوزره 7 یئنی پروقرام حاضرلاندی و اونلارین اساسیندا 60-آ یاخین آددا تام یئنی درس‌لیک یازدیریلدی؛ عمومیتله، باشقا فن‌لر ده داخیل اولماقلا 90-آ یاخین آددا یئنی درس‌لیک اورتایا قویولدو کی، اورتا مکتب‌لریمیز اونلارلا ایلک دفعه تانیش اولوردو. (اونوتمایاق کی، آزربایجانین تحصیل تاریخینده هئچ واخت بیر ایلده 10-دان آرتیق تام یئنی درس‌لیک یازدیریلماییب).یئنی مزمون‌لو پروقرام و درس‌لیک‌لرین یارادیلماسینی پرئزیدئنت ایستراتئژی اهمیت‌لی دؤولت مسئله‌سی سایدیغینا گؤره، اؤلکه‌نین مالیه بحرانی ایچری‌سینده اولدوغونا باخمایا‌راق اونون گؤستریشی ایله آیریلان 110 میلیون مانات‌لیق یاردیملا تحصیل ادبیاتی اوزره یئنی گوج‌لو نشریات -"اؤیرتمن" یارادیلدی، یئنی درس‌لیک‌لرین نشری اوچون یئترینجه کاغیز الده ائدیلدی و کیتاب‌لارین نشرینه باشلانیلدی.اوزون مدت موزاکیره اوبیئکتینه چئوریلمیش لاتین الیفباسینا کئچیده ده، نهایت، نایل اولوندو. اورتا مکتب درس‌لیک‌لری بو الیفبادا نشر ائدیلدی، دؤولت ایداره‌لرینده ده اوندان اینتئنسیو ایستیفاده‌یه باشلانیلدی.آذربایجاندا محاربه‌نین داوام ائتمه‌سی مدنیته لازیمی سویه‌ده قایغی گؤسترمک ایمکان‌لارینی خئی‌لی مهدودلاشدیرمیشدی. بونونلا بئله، پرئزیدئنت موختلیف واسطه‌لرله مدنیتین تنززولونون قارشی‌سینی آلماغا جهد گؤستریردی.حربی شرایطین چتین‌لیک‌لرینه، کئچمیش کوممونیزم سیستئمین‌دن میراس قالمیش پروبلئم‌لرین آغیرلیغینا، پارلامئنتین اساساً کئچمیش کوممونیست‌لردن عبارت موهافیزکار حیسه‌سی‌نین کسکین مقاومتینه باخمایا‌راق، بیر ایللیک حاکمیت عرضینده (15 مای 1992-جی ایل - 17 یون 1993-جو ایل) میللی مجلیسده 118 قانون، 160 قرار قبول ائدیلدی و بونونلا دا دئموکراتیک، سووئرئن آذربایجاندا موستقیل قانون وئریجیلیگین اساسی قویولدو. اوزون مدت آذربایجاندا سیاسی پروسئس‌لرین ضدیت‌لی اینکیشافی میللی موناسیبت‌لر ساحه‌سینده قئیری-ثابت وضعیت یاراتمیشدی. پروبلئمی تنظیملمک اوچون پرئزیدئنت ائلچیبی ایلک نؤوبه‌ده میللی آزلیق‌لار، آزسای‌لی خالق‌لار و ائتنیک قروپ‌لار حاقیندا فرمان وئردی. بئینلخالق تشکیلات‌لارین ائکسپئرت‌لری‌نین ریینه گؤره، کئچمیش سووئت اتفاقی رئسپوب‌لیکا‌لاری ایچری‌سینده هله هئچ بیر دؤولتده میللی موناسیبت‌لر بئله مدنی فورمادا تنزیم ائدیلممیشدی. معلوم فرمان‌دان سونرا 30-آ قدر میللی مدنیت مرکزی باکی شهرینده یئرله و نورمال ایش شرایطی ایله تعمین ائدیلدی.آزسای‌لی خالق‌لارین چیخاردیغی 4 قزئت پرئزیدئنت فوندون‌دان مالیه یاردیمی آلدی. اونلارا رادیو و تئلئویزیا‌دان ایستیفاده ائتمک ایمکانی یارادیلدی. محض بو مقصدیؤن‌لو ایشین نتیجه‌سی‌دیر کی، ائلچیبیین حاکمیتده اولدوغو بیر ایلده هئچ بیر میللی سئپارات‌چی‌لیق حرکاتی اوغور قازانا بیلمه‌دی. ائلچیبی پرئزیدئنت‌لیگی‌نین بیر ایلینده آذربایجان بئینلخالق موناسیبت‌لر سیستئمینده اؤزونه لیاقت‌لی یئر توتا بیلدی. او، بیر سیرا خاریجی سفرلرده اولدو. ایستانبول ساممیتینده ایشتیراک ائده‌رک (24-27.6.1992) قارا دنیز ایشبیرلیگی آنلاشماسینی و "بوسفور بیاناتی"نی (25.6.1992)، آتم-این (ایندیکی آتت) ایکینجی زیروه توپلانتی‌سینا قاتیلا‌راق (7-11.7.1992) هئلسینکی موشاویره‌سی-نین یئکون آکتینی (8.7) و "آوروپادا آدی سلاح‌لارین مهدودلاشدیریلماسی حاقیندا موقاویله"نی (10.7)، روسیایا رسمی سفره گئده‌رک (12-13.10.1992) بوریس یئلتسینله بیرگه "آذربایجان رئسپوب‌لیکاسی ایله روسیا فئدئراسیاسی آراسیندا دوستلوق، امکداش‌لیق و قارشی‌لیق‌لی تهلوکه‌سیزلیک حاقیندا موقاویله"نی (12.10) (بو، آزربایجانین بوتون تاریخی بویونجا برابرهوقوق‌لو دؤولت کیمی روسیایلا باغلادیغی ایلک موقاویلیدی)، آنکارادا تورک جومهوریت‌لری باش‌چی‌لارینین زیروه توپلانتی‌سیندا (30-31.10.1992) ساممیتین یئکون بیاننامه‌سینی ایمضالادی (31.10). او، تورکییه‌یه رسمی سفرینده (1-5.11.1992) پرئزیدئنت تورقوت اؤزاللا بیر سیرا موقاویله‌لره ایمضا آتدی (1.11)، آنکارادا آچیلان آذربایجان سفیرلیگی‌نین لئنتینی کسدی (2.11)، اوکراینایا رسمی سفرینده (9-10.12.1992) پرئزیدئنت لئونید کراوچوکلا "آذربایجان رئسپوب‌لیکاسی ایله اوکراینا آراسیندا دوستلوق و امکداش‌لیق حاقیندا موقاویله"یه قول چکدی (9.12). پرئزیدئنت ائلچیبی، باکیدا مارقارئت تئتچئری (7.9. 1992)، تاتاریستانین باش ناظری فیلزا همیدوللینی (24.9.1992)، روسیا باش ناظری‌نین اوزی یئقور قایداری (30.9.1992)، مولدووانین باش ناظری آندرئی سانگئلینی (17.10.1992)، موسکوانین مئری یوری لوژکووو (26.10)، ایسلام کونفرانسی تشکیلاتینین باش کاتیبی همید ال-جابیدی (13.11.1992)، بمت باش کاتیبی‌نین شخصی تمسیل‌چی‌سی عمر هلیمی (27.11.1992)، آتم-این مینسک کونفرانسینین سدری ماریو راففائللینی (22.1.1993)، ایسلام اینکیشاف بانکینین پرئزیدئنتی دوکتور احمد محمد علینی (2.2.1993)، چئچئنیستان پرئزیدئنتی جؤوهر دودایئوی (5.2.1993)، ایوردانیا ولیهدی راد ابن زئیدی (12.2.1993)، گورجوستانین دؤولت باش‌چی‌سی ائدوارد شئواردنادزئنی و باش ناظر تئنگیز سیقوانی (3.2.1993)، آلمانیا بوندئستاقی خاریجی ایشلر کومیسسیاسینین سدری هانس ایشتئرکئنی (22.2.1993)، آمئریکا بیرلشمیش ایشتات‌لاری ائنئرگئتیکا اینستیتوتونون پرئزیدئنتی دئوید ایستانقی (9.4.1993)، تورکییه پرئزیدئنتی تورقوت اؤزا‌لی (13-15.4.1993)، آنکارادا تورقوت اؤزالین دفن مراسیمین‌دن (20-22.4.1993) سونرا بیر سیرا اؤلکه‌لرین باش‌چی‌لارینی، اومومدونیا داووس فورومونون پرئزیدئنتی کلاوس شوابری (23.4.1993)، آمئریکا بیرلشمیش ایشتات‌لاری دؤولت دئپارتامئنتی‌نین موشاویری ایسترووب تالبوتتو (14.5.1993)، هارولد ائللیستون باشدا اولماقلا بؤیوک بریتانیا پارلامئنتی‌نین نماینده هئیتینی (30.4.1993)، تورکییه خین مواوینی اؤزدم سانبئرقی (16.6.1993) و اؤلکه‌یه قوناق گلمیش بیر چوخ باشقا نماینده هئیت‌لرینی، باکی‌داکی بوتون خاریجی اؤلکه سفیرلرینی قبول ائتدی.بمت-ده، آتم-ده، ایسلام کونفرانسی تشکیلاتیندا، رئگیونال اقتصادی امکداش‌لیق تشکیلاتیندا و دیگر بئینلخالق بیرلیک‌لرده آذربایجان برابرهوقوق‌لو دؤولت کیمی تمسیل اولونماغا باشلادی. بمت-نین باکیدا نماینده‌لیگی آچیلدی. قونشو دؤولت‌لرله: روسیا، تورکییه، ایران، اوکراینا و گورجوستانلا قارشی‌لیق‌لی فایدا‌لی، برابرهوقوق‌لو امکداشلیغین اساس‌لاری قویولدو. مولدووا، [[]قازاخیستان] و تورکمنیستانلا اقتصادی سازیش‌لر ایمضالاندی. بئلچیکا، آمئریکا بیرلشمیش ایشتات‌لاری، آلمانیا، ایسرایل، مصر، پاکیستان، اینگیلتره ایله سیخ علاقه‌لره مؤهکم زمین یارادیلدی. روسیا، تورکییه، گورجوستان کیمی دؤولت‌لرله دوستلوق و امکداش‌لیق حاقیندا ایکیترف‌لی موقاویله‌لر باغلاندی. تورکییه ایله موناسیبت‌لر ایمزالانمیش سازیش‌لر نتیجه‌سینده یئنی مرحله‌یه داخیل اولدو. آمئریکا بیرلشمیش ایشتات‌لاری و قربی آوروپا اؤلکه‌لری ایله موناسیبت‌لر خاریجی سیاستین باش‌لیجا ایستیقامت‌لرین‌دن بیری اولدو. آذربایجان دؤولتی‌نین بئله موستقیل سیاست حیاتا کئچیرمه‌سی اؤلکنی اوولکی تک اؤز تأثیر دایره‌سینده ساخلاماغا چالیشان و جمعیتده گئتدیکجه گئنیش ووست آلان دئموکراتیکلشمه پروسئسینی اؤزلری اوچون تهلوکه حساب ائدن بعضی قونشو دؤولت‌لر طرفین‌دن قیسقانج‌لیقلا قارشیلانسا دا، اومومی‌لیکده ائلچیبی اقتداری خاریجی سیاستی‌نین همین ایستیقامتده قازاندیغی اوغورلار شک‌سیزدیر.آوروپا و آمئریکانین ترانسمیل‌لی شیرکت‌لری الوئریش‌لی اقتصادی مکان کیمی آذربایجانا اوز توتماغا باشلادی. آموکو، بپ، یونوکال، ایستاتویل، پئننزویل و باشقا بؤیوک شیرکت‌لرله نئفت سنایئسی ساحه‌سینده سازیش‌لر حاضرلاندی. نئفتین آرا‌لیق دنیزینه داشینماسی حاقیندا ایلکین سند ایمضالاندی. بو پلان‌لارین گئرچکلشمه‌سی آزربایجانین اینکیشافی اوچون بؤیوک پئرسپئکتیو‌لر آچیردی. اؤلکه‌یه گوج‌لو اینوئستیسیا آخینی باشلایا‌جاقدی. بوتون بون‌لار قربین و آمئریکا بیرلشمیش ایشتات‌لارینین آذربایجانا سیاسی موناسیبتینده ده اساس‌لی تکامولون سبب‌لرین‌دن‌دیر. قربده آزربایجانین دئموکراتیک ایمیجی فورمالاشمیشدی و اونا گؤره ده اؤلکه‌میزین آپاردیغی آغیر محاربه‌ده قربین اونو مدافعه ائتدیگی دؤور باشلاییردی. آذربایجانی دئموکراتیک دؤولت کیمی دونیادا تانیت‌دیران محض ائلچیبی اقتداری اولدو. آرتیق هئچ کس آذربایجان‌لی‌لارا فوندامئنتالیست، فاناتیک، مدنیتی دئموکراتیک پرینسیپ‌لره اویغون گلمه‌ین میللت کیمی باخمیردی.ائلچیبی اقتدارینین آپاردیغی گئریدؤنمز موستقیل‌لیک سیاستین‌دن تشویشه دوشن خاریجی و داخی‌لی دوشمن‌لر بیرلشه‌رک آذربایجاندا حربی قیام تشکیل ائتدی‌لر و اؤلکه‌ده وطنداش محاربه‌سی قاچیلماز اولدو. اؤز خالقینی لابود فاجعه‌لردن قورتارماق ایسته‌ین پرئزیدئنت ابولفضل ائلزیبی 1993-جو ایلین یونوندا حاکمیت‌دن اوزاقلاشا‌راق دوغما کلکی کندینه گئتدی و بورادا 4 ایل 4 آی یاشایا‌راق سیاسی موباریزه‌سینی داوام ائتدیردی.پرئزیدئنت‌لیک سلاهیتی بیتدیک‌دن بیر قدر سونرا - 1997-جی ایلین 30 اوکتیابریندا باکییا دؤنن ابولفضل ائلچیبی، یئنی‌دن آذربایجان موخالیفتی‌نین لیدئرینه چئوریلدی. دئموکراتیک کونقرئسه سدر سئچیلن (1997) آخجپ سدری ابولفضل بی، همین ایلین نویابریندا بوتؤو آذربایجان بیرلیگینی ده یاراتدی و اونا باش‌چی‌لیغی اؤز اوزرینه گؤتوردو. مارقارئت تئتچئرین "قافقازدا ان بؤیوک دئموکرات" آدلاندیردیغی ا.ائلچیبی، هم ده تورک خالق‌لاری آسسامبلئیاسینین فخری سدری سئچیلدی 1997.چاغداش آذربایجان اجتماعی-سیاسی شعورونا یؤن وئرن و گئرچک میللی لیدئر کیمی قبول ائدیلن ابولفضل ائلچیبیین سیاسی-نظری گؤروش‌لری "بو منیم تالئییم‌دیر" (باکی، 1992)، "دئییردیم کی، بو قورولوش داغیلا‌جاق" (باکی، 1992)، "دئموکراتیا و آزادلیق" (ایستانبول، 1992)، "بوتؤو آذربایجان یولوندا" (ایستانبول، 1998)، "ابولفضل ائلچیبی: من قورتولوش‌چویام!" (باکی، 2002)، "ائلچی دوشونجه‌لری" (باکی، 2002) کیتاب‌لاریندا عکسینی تاپیب. اونون موباریزه یولونو ایشیقلان‌دیران کامیل ولی نریمانوغ‌لونون "آذربایجان تورک‌لری‌نین آزادلیق ائلچی‌سی ابولفضل علی ائلچیبی" (ایستانبول، 1992)، آ.سمدوغ‌لونون "ائلچیبی و آذربایجان" (ایستانبول، 1994)، فازیل قزنفروغ‌لونون "ابولفضل ائلچیبی. تاریخ‌دن گله‌جه‌یه" (ایستانبول، 1995)، عدالت تاهیرزاده‌نین "ائلچی بی" (باکی، 1999)، "ائلچیبیله 13 ساعت اوز-اوزه" (باکی، 1999؛ ایستانبول، 2001)، "پرئزیدئنت ائلچیبی" (باکی، 2001)، او.مممدووون "ائلچیبی ایله بیرلیکده اوتوز ایل" (ایستانبول، 1999) و ب. کیتاب‌لار اوخوجولارین ماراغینا سبب اولدو. ابولفضل ائلچیبی محمد امین رسول‌زاده یولونو یارادیجی‌لیقلا داوام ائتدیریردی. او، بؤیوک اؤندرین موساوات‌چی‌لیق ایدئیا‌لارینی بوتؤو آذربایجان دوشونجسیله زنگینلشدیرمیش، میللی ایدئولوگیامیزین "بوتؤولشمه، میللتلشمه، دؤولتلشمه!" اولکوسونو ایره‌لی سورموش‌دور. یورولما‌دان دئموکراتیا و میللی بوتؤولوگوموز اوغروندا موباریزه آپاران آزربایجانین میللی لیدئری، دونیا تورک‌لری‌نین بؤیوک اوغلو ابولفضل ائلچیبی 22 آوقوست 2000-جی ایلده - 63 یاشیندایکن قارداش تورکییه‌نین آنکارا شهرینده ابدیته قوووشدو. باکیدا دفنی گونو یوز مین‌لرله اینسانین اونون تابوتونو سون منزیلیندک چیگین‌لرینده آپارماسی اونون دوغما خالقینین اوریینده ابدی سئوگی قازاندیغینا ثبوت اولدو.

قایناق: ویکی پئدیا

کوچورن: اویرنجی